Onderwerp (fāʿil)

De fāʿil (الفَاعِل) is degene die de handeling doet. Het naamwoord zegt wie of wat iets doet. al-Naḥw al-Wāḍiḥ bouwt de regel op met voorbeelden. Bij elk voorbeeld stelt het boek dezelfde vraag: wie deed het? Neem «طَارَ العُصْفُورُ» (de mus vloog). Het woord العُصْفُورُ noemt wie er vloog. Dat woord is dus de fāʿil. Zo werkt het ook in «جَرَى الحِصَانُ» (het paard rende) en «لَعِبَ الوَلَدُ» (het kind speelde). Kijk je naar het einde van zo'n woord, dan zie je dat het marfūʿ is. Hier draagt het steeds een ḍamma. Zo komt het boek tot zijn regel. De fāʿil is een marfūʿ-naamwoord. Er staat een werkwoord voor, en het zegt wie de handeling deed:

De klassieke matn van al-Ājurrūmiyya vat diezelfde regel kort samen. De fāʿil is het marfūʿ-naamwoord waar het werkwoord vóór staat:

De definitie stelt drie voorwaarden. Ibn ʿUthaymīn bespreekt ze een voor een. De eerste: het is een naamwoord (الاسْم). Daarmee kunnen het werkwoord en het partikel geen fāʿil zijn. De tweede: het is marfūʿ (المَرْفُوع). Een woord dat manṣūb of majrūr is, valt dus af. De derde: het werkwoord staat ervoor (المَذْكُور قَبْلَهُ فِعْلُهُ). Komt het werkwoord pas na het naamwoord, dan is dat naamwoord geen fāʿil.

Uit die drie voorwaarden volgt de belangrijkste regel. Een fāʿil staat altijd in de rafʿ. Hij is dus marfūʿ. Bij een gewoon enkelvoudig naamwoord is het teken van die rafʿ de zichtbare ḍamma op het einde. Zo luidt de volledige iʿrāb van «كَتَبَ الطَّالِبُ رِسَالَةً» (de student schreef een brief) in al-Taṭbīq al-Iʿrābī:

De vuistregel is kort. Zie je een fāʿil, dan weet je meteen dat hij marfūʿ is, meestal met een ḍamma. Stel jezelf de vraag: wie doet het? Dat woord is de fāʿil.

Het werkwoord en zijn fāʿil vormen samen een jumla fiʿliyya (werkwoordzin). De regel luidt:

Is dat werkwoord verleden (māḍī) of tegenwoordig (muḍāriʿ)? Voor de naamval maakt dat niets uit. De fāʿil blijft in beide gevallen marfūʿ (zie het contrast hieronder).

Verleden of tegenwoordig, de fāʿil blijft marfūʿ

Dezelfde tweedeling bij «حَضَرَ خَالِدٌ» (māḍī) en «يَحْضُرُ خَالِدٌ» (muḍāriʿ): de tijd van het werkwoord verandert de naamval van de fāʿil niet. Hij blijft marfūʿ.

Eén ding past zich wel aan de fāʿil aan: het werkwoord neemt zijn geslacht over. Bij een mannelijke fāʿil zeg je «قَامَ زَيْدٌ». Bij een vrouwelijke fāʿil krijgt het werkwoord de tāʾ al-taʾnīth: «قَامَتْ هِنْدٌ». Ibn ʿUthaymīn leidt uit dat woordpaar de regel af. Het werkwoord wordt vrouwelijk bij een vrouwelijke fāʿil en mannelijk bij een mannelijke:

De fāʿil lijkt nog het meest op de mubtadaʾ (المُبْتَدَأ), het onderwerp van de naamwoordzin. In het Nederlands heten beide 'onderwerp' en beide zijn marfūʿ. Juist daarom haal je ze snel door elkaar. Het beslissende woord in de definitie is «المَذْكُورُ قَبْلَهُ فِعْلُهُ» (waar het werkwoord vóór staat). Het hele verschil zit in de woordvolgorde. Staat er een werkwoord voor het naamwoord? Dan is het naamwoord een fāʿil. Staat het naamwoord vooraan, zonder werkwoord ervoor? Dan is het een mubtadaʾ. Ibn ʿUthaymīn maakt dat scherp met dit woordpaar (zie het contrast hieronder).

Woordvolgorde beslist: fāʿil of mubtadaʾ

Ibn ʿUthaymīn zegt het zo: «لِأَنَّهُ فِي الأَوَّلِ لَمْ يُذْكَرْ قَبْلَهُ فِعْلُهُ، وَالثَّانِي ذُكِرَ قَبْلَهُ فِعْلُهُ». In het eerste geval is zijn werkwoord niet voor hem genoemd, in het tweede wel. Het gaat om dezelfde Zayd. Toch bepaalt zijn plaats in de zin of hij fāʿil of mubtadaʾ is.

al-Taṭbīq al-Iʿrābī maakt er een harde voorwaarde van:

De fāʿil mag zijn werkwoord dus niet achter zich hebben. Komt het werkwoord toch erna, dan ontleed je het naamwoord als mubtadaʾ. Zo is in «الطَّالِبُ نَجَحَ» het woord الطَّالِبُ een mubtadaʾ. Toch is hij wel degene die slaagde.

De andere twee voorwaarden uit de definitie sluiten de rest uit. «الاسْمُ» (het naamwoord) sluit het werkwoord en het partikel uit. In «يَذْهَبُ إِلَى السُّوقِ» is إِلَى geen fāʿil, want het is geen naamwoord maar een voorzetsel. En «المَرْفُوعُ» sluit het manṣūb-woord en het majrūr-woord uit. In «أَكَلَ زَيْدًا» is زَيْدًا geen fāʿil maar manṣūb, een mafʿūl bih. Ook de ism van kāna en de ism van inna vallen af door «المَذْكُورُ قَبْلَهُ فِعْلُهُ». Er gaat aan die woorden namelijk geen echt werkwoord vooraf.

Let hierbij op het volgende. De fāʿil is een grammaticale functie. Vorm en plaats bepalen hem, niet alleen 'wie het echt deed'. Er is namelijk ook een ruimere, taalkundige (lughawī) betekenis van fāʿil. Die mag je niet verwarren met de grammaticale (iṣṭilāḥī) betekenis. Taalkundig is de fāʿil degene bij wie de handeling gebeurt. Ibn ʿUthaymīn zegt het zo:

In die ruime zin is Zayd een fāʿil in «زَيْدٌ قَائِمٌ». De taalkundige fāʿil is namelijk breder dan de grammaticale. Hij omvat ook de mubtadaʾ, de ism kāna en de ism inna. Zelfs een zin die alleen een toestand beschrijft, heeft in die ruime zin een 'doener'. Toch staat er grammaticaal geen fāʿil in (zie het contrast «مَاتَ زَيْدٌ» ↔ «زَيْدٌ مَيِّتٌ» hieronder). Andersom kan iets grammaticaal een echte fāʿil zijn zonder echt te handelen. In «انْتَصَرَ الحَقُّ» (de waarheid zegevierde) is الحَقُّ een fāʿil ghayr ḥaqīqī (een niet-eigenlijke verrichter). Toch is het marfūʿ. In deze trainer bedoelen we altijd de grammaticale fāʿil: het marfūʿ-naamwoord na zijn werkwoord. De plaatsvervangende fāʿil bij de lijdende vorm (nāʾib al-fāʿil) en de ism van kāna/inna komen in latere fasen aan bod.

Werkwoordzin met fāʿil tegenover naamwoordzin zonder fāʿil

Het gaat om dezelfde Zayd, maar de zinsbouw is anders. Links staat «مَاتَ» als werkwoord vooraan, dus «زَيْدٌ» is daarvan de fāʿil. Rechts staat geen werkwoord. «زَيْدٌ مَيِّتٌ» is een naamwoordzin (mubtadaʾ + khabar) en bevat geen fāʿil. Dood zijn is namelijk geen handeling, en er staat geen werkwoord voor. Ibn ʿUthaymīn gebruikt «زَيْدٌ مَيِّتٌ» juist om iets te tonen: de taalkundige (lughawī) fāʿil is ruimer dan de grammaticale (iṣṭilāḥī). Taalkundig mag je Zayd 'de doener' noemen. Grammaticaal is er geen fāʿil.

Vijf fouten keren steeds terug. Meestal zie je de fout al aan de naamval of de woordvolgorde. Hieronder staat de foute vorm naast de juiste.

Fout 1: de fāʿil een ander teken dan de rafʿ geven

Dit is de eerste en meest voorkomende fout. Ibn ʿUthaymīn redeneert zo: «لِأَنَّ 'زَيْدٌ' فَاعِلٌ، وَالفَاعِلُ لَا بُدَّ أَنْ يَكُونَ مَرْفُوعًا», want Zayd is fāʿil, en een fāʿil moet marfūʿ zijn. Zie je een fatḥa of kasra op het einde, dan kan dat woord geen goede fāʿil zijn. De controlevraag 'kan de fāʿil manṣūb zijn?' beantwoordt de matn zelf met «المَرْفُوعُ»: nee.

Fout 2: een naamwoord vóór het werkwoord toch fāʿil noemen

Het werkwoord staat hier na het naamwoord, dus grammaticaal is «زَيْد» een mubtadaʾ. De vuistregel: geen fāʿil zonder een werkwoord er direct vóór.

Fout 3: een manṣūb of majrūr woord de fāʿil noemen

«لَا نَقُولُ 'زَيْدًا' فَاعِلٌ؛ لِأَنَّهُ مَنْصُوبٌ», in vertaling: we noemen «زَيْدًا» geen fāʿil, want het is manṣūb. Aan de naamval zie je de functie. De verrichter heeft een ḍamma, niet een fatḥa.

Fout 4: de tāʾ al-taʾnīth vergeten bij een vrouwelijke fāʿil

«لِأَنَّ الفِعْلَ لَا بُدَّ أَنْ يُؤَنَّثَ مَعَ المُؤَنَّثِ»: het werkwoord moet vrouwelijk worden bij een vrouwelijke fāʿil. Zo ook «سَافَرَتْ زَيْنَبُ» (juist) tegenover «سَافَرَ زَيْنَبُ» (fout).

Fout 5: het werkwoord meervoud maken bij een meervoudige fāʿil

Het werkwoord blijft enkelvoudig, ook bij een tweevoud of meervoud. al-Taṭbīq noemt dit «تَجْرِيدُ الفِعْلِ مِنْ عَلَامَةِ التَّثْنِيَةِ وَالجَمْعِ» (het werkwoord ontdoen van het teken van tweevoud en meervoud). Zo ook «قَامَ الرِّجَالُ» (juist) tegenover «قَامُوا الرِّجَالُ» (fout).

De fijnere gevallen van deze getals- en geslachtsovereenkomst komen in de werkwoordfase aan bod. Voor nu is de vuistregel genoeg. De fāʿil is marfūʿ, het werkwoord blijft enkelvoudig, en bij een vrouwelijke fāʿil komt er een tāʾ bij een vrouwelijke fāʿil.

Citaat 1 is de matn van al-Ājurrūmiyya. Drie van onze boeken zijn een uitleg (sharḥ) van deze matn. Vertaling: 'De fāʿil is het marfūʿ-naamwoord waar het werkwoord vóór staat.'

Citaat 2: de schoolregel van al-Naḥw al-Wāḍiḥ (regel 7). Vertaling: 'De fāʿil is een marfūʿ-naamwoord waaraan een werkwoord voorafgaat en dat wijst op wie de handeling deed.'

Citaat 3: de iʿrāb-gerichte definitie van al-Taṭbīq al-Iʿrābī. Vertaling: 'De fāʿil is datgene waaraan een werkwoord in de bedrijvende vorm wordt toegeschreven. Zijn regel is de rafʿ.' Let op «مَبْنِيٌّ لِلْمَعْلُومِ» (de actieve, bedrijvende vorm). Wordt het werkwoord lijdend gemaakt, dan neemt een plaatsvervanger zijn plek en zijn rafʿ over: de nāʾib al-fāʿil. Die stof komt in een latere fase.

Citaat 4: Ibn ʿUthaymīn over het verschil tussen de taalkundige en de grammaticale fāʿil. Vertaling: 'De fāʿil is taalkundig degene bij wie de handeling zich voordoet ... omdat de taalkundige fāʿil algemener is dan de grammaticale.'

al-Tuḥfa opent het hoofdstuk met dezelfde tweedeling. Vertaling: 'In het taalgebruik duidt het woord fāʿil op wie de handeling tot stand brengt.'

Het scherpste contrast op niveau 1 is dat tussen de fāʿil en de mafʿūl bih (het lijdend voorwerp). al-Naḥw al-Wāḍiḥ zet ze naast elkaar in werkwoordzinnen. Denk aan «قَطَفَ الغُلَامُ الزَّهْرَةَ» (de jongen plukte de bloem) en «حَبَسَ الشُّرْطِيُّ اللِّصَّ» (de agent sloot de dief op). Daaruit trekt het boek de conclusie die het contrast hieronder toont.

fāʿil tegenover mafʿūl bih: aan de naamval zie je de rol

al-Naḥw al-Wāḍiḥ trekt in de Muwāzana twee conclusies. De eerste: «أَنَّ الفَاعِلَ هُوَ الَّذِي صَدَرَ عَنْهُ الفِعْلُ» (de fāʿil is degene van wie de handeling uitgaat). De tweede: «أَنَّ المَفْعُولَ بِهِ هُوَ الَّذِي وَقَعَ عَلَيْهِ الفِعْلُ» (de mafʿūl bih is degene op wie de handeling valt). De verrichter krijgt dus rafʿ, en wie de handeling ondergaat krijgt naṣb.

Volledige ontleding: het modelantwoord dat je zelf leert produceren

Zo ontleed je ten slotte een losse fāʿil helemaal. Dat is de uitspraak die je in deze trainer uiteindelijk zelf leert zeggen (zie de laatste rij hierboven). Voor «قَامَ زَيْدٌ» is «قَامَ» een fiʿl māḍin (voltooid werkwoord). Voor «زَيْدٌ» geef je de rol fāʿil, de naamval marfūʿ en het teken: de zichtbare ḍamma aan zijn einde. Die volledige uitspraak leer je hier als eerste. De verborgen voornaamwoorden, de muʾawwal maṣdar en de lettertekens van tweevoud en meervoud volgen in de werkwoord- en tekensfasen.