Voorwaardepartikel (ḥarf sharṭ)

Op niveau 4 leerde je de eerste jazm-gevers: لَمْ en لَا. Zo'n jāzim geeft precies één onvoltooid werkwoord (fiʿl muḍāriʿ) jazm. Dat werkwoord krijgt dan een sukūn. Op dit niveau komt er iets nieuws bij, uit dezelfde familie. Er is een jāzim die niet één werkwoord regeert, maar twee tegelijk. Dat partikel heet إِنْ ('als, indien'). Daarmee bouw je een voorwaardezin: 'als dit, dan dat'. Kijk eerst naar een voorbeeld van Ibn ʿUthaymīn. Let op de laatste letter van allebei de werkwoorden.

Beide werkwoorden zijn majzūm. Elk krijgt een eigen naam naar zijn rol in de voorwaarde. Ibn ʿUthaymīn zegt het zo, in vertaling: 'Het eerste يَقُمْ is majzūm, en het tweede is majzūm. Het eerste heet فعل الشرط (het voorwaardewerkwoord), en het tweede heet جواب الشرط (het antwoord op de voorwaarde).'

Ibn ʿUthaymīn is niet de enige die het zo leert. Ook het schoolboek al-Naḥw al-Wāḍiḥ begint met een voorbeeld. Het gebruikt twee andere werkwoorden. Kijk weer naar het einde: allebei de werkwoorden eindigen op een sukūn.

En het partikel zelf? إِنْ is het eenvoudigste voorwaardewoord: het is een echt partikel (ḥarf) dat alleen maar regeert. Ibn ʿUthaymīn geeft er de vaste formule voor. In vertaling: 'إِنْ is een voorwaardepartikel dat jazm geeft. Het geeft twee werkwoorden jazm: het eerste is فعل الشرط, en het tweede is جواب الشرط.'

Wanneer treedt dat jazm precies op? Ibn ʿUthaymīn is er duidelijk over. Het jazm verschijnt wanneer allebei de werkwoorden onvoltooid (muḍāriʿ) zijn. Dat is jouw kerngeval op dit niveau: twee muḍāriʿ-werkwoorden, allebei zichtbaar majzūm. In vertaling: 'Het jazm treedt op wanneer het voorwaardewerkwoord en het antwoord op de voorwaarde allebei onvoltooid zijn. Bijvoorbeeld: «als je je inspant, slaag je».'

En hoe ontleed je zo'n majzūm-werkwoord voluit? Elk van de twee krijgt de vorm die je al kent van niveau 4: fiʿl muḍāriʿ majzūm, met een sukūn. Nu komen er twee dingen bij. Eerst de rol (فعل الشرط of جواب الشرط), dan de naam van de bepaler (بِإِنْ). Zo ziet de volledige ontleding van het voorwaardewerkwoord eruit:

Het tweede werkwoord, het antwoord, ontleed je op dezelfde manier. Alleen de rolnaam wisselt van «فعل الشرط» naar «جواب الشرط». Zo ziet de volledige ontleding van het antwoordwerkwoord eruit:

Terug naar het grote verschil met niveau 4. Daar regeerde een jāzim als لَمْ of لَا precies één werkwoord. إِنْ doet iets nieuws: het geeft hetzelfde jazm, met dezelfde sukūn, maar aan twee werkwoorden tegelijk. Meer dan dat verandert er niet: nog steeds jazm, nog steeds een sukūn. De vuistregel is even kort als op niveau 4. Staat er إِنْ voor? Dan zijn beide werkwoorden majzūm, met een sukūn.

De twee werkwoorden delen hetzelfde teken, de sukūn. Toch kun je ze niet omwisselen. Aan de plaats zie je of een werkwoord de voorwaarde of het antwoord is. Het eerste werkwoord na إِنْ is de voorwaarde (فعل الشرط). Het tweede is het gevolg (جواب الشرط). Eerst de oorzaak, dan het gevolg, net als in het Nederlandse 'als dit, dan dat'. al-Naḥw al-Wāḍiḥ geeft dit schoolvoorbeeld:

فعل الشرط (voorwaarde, eerst) tegenover جواب الشرط (gevolg, daarna)

Het werkwoord vlak na إِنْ is altijd de voorwaarde. Het werkwoord daarna is het antwoord. Eén partikel regeert ze allebei.

Die twee namen komen recht uit de boeken. al-Tuḥfa al-Saniyya beschrijft de hele groep jāzims die twee werkwoorden jazm geven. De eerste heet het voorwaardewerkwoord, de tweede het antwoord. In vertaling: 'En de tweede groep is die welke twee werkwoorden jazm geeft. De eerste ervan heet فعل الشرط, en de tweede جواب الشرط en zijn vergelding.'

Zelfde woordvorm, andere rol: de volgorde beslist

Hier zijn de voorwaarde en het antwoord toevallig hetzelfde werkwoord, allebei يَقُمْ. Ze zien er precies gelijk uit. Alleen hun plaats verschilt. Het eerste is de voorwaarde, het tweede het antwoord.

Wil je zeker weten dat إِنْ het jazm echt veroorzaakt? Doe de proef die al-Naḥw al-Wāḍiḥ ook bij لَمْ en لَا voorstelde, de البحث van niveau 4. Haal het partikel weg en kijk wat er met het werkwoord gebeurt. Met إِنْ ervoor is het majzūm, met een sukūn. Haal je إِنْ weg, dan is het weer marfūʿ, de rafʿ van niveau 2.

Partikel weg, rafʿ terug (de البحث-proef, nu met إِنْ)

Dezelfde stam, twee tekens. De sukūn komt er alleen doordat إِنْ ervoor staat. Zo kwam op niveau 3 de fatḥa alleen door أَنْ of لَنْ, en op niveau 4 de sukūn alleen door لَمْ of لَا.

Let ook op het verschil met de jawāzim van niveau 4. لَمْ en لَا gaven elk precies één werkwoord jazm. إِنْ geeft er twee tegelijk jazm, de voorwaarde en het antwoord, met hetzelfde partikel. Zet de twee families naast elkaar:

إِنْ (twee werkwoorden) tegenover لَمْ/لَا (één werkwoord)

Hetzelfde teken, de sukūn, maar een groter bereik. Op dit niveau komt er één ding bij: één jāzim raakt nu twee werkwoorden tegelijk.

Hiermee heb je de kern te pakken. Staat er إِنْ vooraan, dan krijgen allebei de werkwoorden een sukūn. Aan de volgorde zie je welk werkwoord de voorwaarde is. Er is nog iets wat إِنْ apart zet van alle andere voorwaardewoorden.

إِنْ is bijzonder onder de voorwaardewoorden. Het is het enige dat een partikel (ḥarf) is. Ibn ʿUthaymīn zegt het met zoveel woorden. In vertaling: 'Al deze woorden zijn zelfstandige naamwoorden (asmāʾ), behalve إِنْ.'

Waarom is dat belangrijk? De andere voorwaardewoorden zijn naamwoorden, zoals مَنْ ('wie'), مَا ('wat'), مَتَى ('wanneer') en أَيْنَ ('waar'). Een naamwoord doet meer dan regeren: het heeft ook een eigen naamval en een eigen plaats in de ontleding. Dat is een extra laag. إِنْ heeft die laag niet: het regeert, en verder niets. Daarom begin je met إِنْ. Het laat de nieuwe gedachte het duidelijkst zien: één partikel voor twee werkwoorden. De naamwoord-voorwaardewoorden leer je later in je leerpad.

De klassieke fout op dit niveau zit niet in het eerste werkwoord. Dat vergeet bijna niemand. De fout zit in het tweede. De voorwaarde krijgt bijna vanzelf een sukūn. Het antwoord (جواب الشرط) laat je makkelijk in de rafʿ staan, alsof het een vrij werkwoord was. Maar één إِنْ regeert ze allebei. Ook het antwoord moet majzūm zijn. Ibn ʿUthaymīn zet de goede en de foute vorm naast elkaar.

Fout 1: het antwoord (جواب الشرط) in de rafʿ laten staan

Controleer: heeft elk van de twee werkwoorden na إِنْ zijn sukūn? Eén partikel geeft hier twee keer jazm. Vergeet het tweede werkwoord niet.

Ibn ʿUthaymīn laat hetzelfde zien bij twee andere fouten. De eerste: de voorwaarde in de rafʿ. De tweede: allebei de werkwoorden in de rafʿ. Alle drie zijn ze fout. Hieronder zie je ze een voor een.

Deze fouten zijn niet verzonnen. Ibn ʿUthaymīn drukt de drie foutvormen zelf af, elk met zijn oordeel erbij. In vertaling: 'Zei je de zin met het antwoord in de rafʿ, dan werd dit fout of zwak. Zei je de voorwaarde in de rafʿ, fout. Zei je ze allebei in de rafʿ, fout.'

Fout 1 omgekeerd: nu de voorwaarde (فعل الشرط) in de rafʿ laten staan

Dit is fout 1 omgekeerd. Daar stond het tweede werkwoord nog in de rafʿ, nu het eerste. Controleer dus ook het voorwaardewerkwoord: krijgt het na إِنْ zijn sukūn?

Allebei in de rafʿ: de hele voorwaardezin fout

Dezelfde controle als bij fout 1: heeft elk van de twee werkwoorden na إِنْ zijn sukūn? Geen van beide mag in de rafʿ blijven.

Die drie fouten horen bij elkaar: ergens blijft een rafʿ (ḍamma) staan waar إِنْ jazm afdwingt. Er is nog één verwarring. Die komt niet uit dit hoofdstuk maar uit het vorige: de fatḥa van niveau 3.

Fout 2: أَنْ en إِنْ verwarren, een fatḥa geven na إِنْ

Houd de families uit elkaar. أَنْ en لَنْ (niveau 3) geven een fatḥa aan één werkwoord. إِنْ (dit niveau) geeft een sukūn aan twee. Eén letter verschil, een heel andere regel.

Nog één ding, en dat is geen fout. Soms begint het antwoord niet met een kaal werkwoord, maar met een فاء (de letter fa) ervoor. Dat gebeurt bijvoorbeeld bij een nominale zin. Dit is de verplichte فاء (fāʾ rābiṭa): in bepaalde gevallen moet het antwoord een فاء krijgen. Op dit niveau hoef je die niet te maken of te ontleden. Je herkent alleen dat een antwoord met een فاء een eigen constructie is, die later komt (zie de verdieping).

De vijf boeken beschrijven allemaal hetzelfde systeem. Begin met de matn van al-Ājurrūmiyya. Die somt alle voorwaardewoorden op die twee werkwoorden jazm geven. In vertaling: 'En إِنْ, en مَا, en مَنْ, en مَهْمَا, en إِذْ مَا, en أَيّ. En مَتَى, en أَيَّانَ, en أَيْنَ, en أَنَّى, en حَيْثُمَا, en كَيْفَ.'

al-Tuḥfa al-Saniyya zet die twaalf in het grotere geheel. Het boek telt alle jazm-gevers, achttien in totaal, en splitst ze in twee groepen. De eerste groep geeft jazm aan één werkwoord. Daar horen لَمْ en لَا van niveau 4 bij, zes partikels in totaal. De tweede groep geeft jazm aan twee werkwoorden. Dat zijn er twaalf, met إِنْ voorop. In vertaling: 'De werktuigen die het onvoltooid werkwoord jazm geven zijn achttien in getal. Deze werktuigen vallen uiteen in twee groepen. Bij de eerste groep geeft elk werktuig jazm aan één werkwoord. Bij de tweede groep geeft elk werktuig jazm aan twee werkwoorden.'

al-Khulāṣa al-Naḥwiyya vat diezelfde groep in een schema (مخطط) en zet er telkens een voorbeeldzin bij. Voor إِنْ geeft het boek dit voorbeeld:

De boeken benoemen إِنْ zelf op twee manieren, en beide zijn juist. al-Khulāṣa noemt het in de ontleedcel kortweg een werktuig van voorwaarde en jazm:

Ibn ʿUthaymīn en al-Naḥw al-Wāḍiḥ noemen het voluit een voorwaardepartikel dat twee werkwoorden jazm geeft. Dat is de formule uit de eerste sectie. Beide benamingen dekken hetzelfde: één partikel, twee jazms. Het schoolboek al-Naḥw al-Wāḍiḥ geeft ook de volledige ontleding van de voorwaardezin. Die zag je in de vorige sectie, met beide werkwoorden voluit. In vertaling: 'إِنْ: een voorwaardepartikel dat jazm geeft, en dat twee werkwoorden jazm geeft. Het eerste is فعل الشرط, en het tweede is zijn antwoord en gevolg. يَزْرَعْ: een fiʿl muḍāriʿ, majzūm door إِنْ, en het teken van zijn jazm is de zichtbare sukūn op het einde. En het is فعل الشرط. عَلِيّ: fāʿil, marfūʿ. يَحْصُدْ: een fiʿl muḍāriʿ, majzūm door إِنْ als جواب الشرط, en het teken van zijn jazm is de zichtbare sukūn op het einde.'

al-Tuḥfa al-Saniyya geeft precies het model dat jij opzegt: de rolnaam vroeg (direct na «مضارع») en de bepaler «بإنْ» erbij. Zo leer je het ook in de trainer. Het schoolvoorbeeld is «إِنْ تُذَاكِرْ تَنْجَحْ» ('als je studeert, slaag je'):

In vertaling: 'Dus إِنْ is een voorwaardepartikel dat volgens alle grammatici jazm geeft. Het geeft twee werkwoorden jazm: het eerste is فعل الشرط, en het tweede is zijn antwoord en gevolg. En تُذَاكِرْ is een fiʿl muḍāriʿ, het voorwaardewerkwoord (فعل الشرط), majzūm door إِنْ, en het teken van zijn jazm is de sukūn. Zijn verrichter is een verborgen voornaamwoord dat er verplicht in zit; je begrijpt het als 'jij'.'

Het toepassingsboek al-Taṭbīq al-Iʿrābī noemt إِنْ ook een partikel, «حرف شرط جازم». Maar bij de werkwoorden beschrijft het datzelfde jazm op een andere manier. Ook die vorm is goed. al-Tuḥfa, Ibn ʿUthaymīn en onze trainer noemen de bepaler: majzūm door إِنْ, «مجزوم بإنْ». al-Taṭbīq noemt liever de reden: majzūm omdat het het antwoord is («لأنه جواب الشرط»). Beide zijn juist. Het blijft één jazm, met twee manieren om het op te schrijven. Onze trainer houdt de bepaler-vorm aan. al-Taṭbīq laat de regel zien met een vers uit de Qurʾān (sūrat Muḥammad 47:7):

En zo ontleedt al-Taṭbīq het antwoordwerkwoord, met de reden in plaats van de bepaler. In vertaling: 'een fiʿl muḍāriʿ, majzūm, want het is het antwoord op de voorwaarde (جواب الشرط). Het teken van zijn jazm is de zichtbare sukūn.'

De regel die je hier leert (إِنْ geeft twee muḍāriʿ-werkwoorden jazm) is de eenvoudigste vorm van de voorwaardezin. Maar het is niet de enige. De boeken laten diepere lagen zien. Je ziet ze nu alvast. Oefenen en toetsen komt later.

Eerst de vier gedaanten (ṣuwar). De twee werkwoorden hoeven niet allebei muḍāriʿ te zijn, en dan verandert de ontleding. Ibn ʿUthaymīn telt vier gevallen. In vertaling: 'Wij hebben nu vier gedaanten. De eerste: ze zijn allebei muḍāriʿ. Dan is het jazm verplicht bij beide. De tweede: ze zijn allebei māḍī. Dan worden ze mabnī, want de regeerder grijpt niet op hen aan. De derde: de eerste is māḍī en de tweede muḍāriʿ. Dan wordt de eerste mabnī en de tweede majzūm, en rafʿ van de tweede is toegestaan. De vierde: de eerste is muḍāriʿ en de tweede māḍī. Dan wordt de eerste majzūm en de tweede mabnī, en die staat in de plaats van jazm (fī maḥall jazm).'

Alleen de eerste gedaante laat op allebei de werkwoorden een zichtbaar jazm-teken zien, de sukūn: twee muḍāriʿ-werkwoorden. Dat is je kern op dit niveau, en alleen die oefen en toets je. Zodra er een māḍī-werkwoord in de voorwaarde of het antwoord staat, is dat werkwoord mabnī. Het draagt dan geen teken, maar 'staat in de plaats van jazm' (fī maḥall jazm). Die maḥall-ontleding is een eigen laag, die in een latere fase aan bod komt. Staat het werkwoord voor een ال-woord? Dan zie je aan de buitenkant de hulp-kasra die je op niveau 4 al leerde. Het teken blijft de sukūn.

Het boek geeft dit voorbeeld, in vertaling: 'Als je je inspant, dan ben je geslaagd.' Kijk naar het antwoord. Het begint met een فاء (rābiṭa), gevolgd door een nominale zin (mubtadaʾ met khabar). Die hele zin staat samen 'in de plaats van jazm als antwoord op de voorwaarde'.

Om te onthouden wanneer die فاء verplicht is, vatten de grammatici zeven gevallen in één vers samen. Je hoeft ze nog niet te kennen. Het vers laat vooral zien hoeveel gevallen er zijn:

De Qurʾān laat deze constructie goed zien, in sūrat al-Nisāʾ (135):

Het volledige model dat je bij beheersing (itqān) uit je hoofd opzegt, ziet er zo uit: één voorwaardezin, woord voor woord. Let erop dat beide werkwoorden «مَجْزُومٌ بِإِنْ» zijn:

Het volledige model-iʿrāb bij itqān: «إِنْ يَزْرَعْ عَلِيٌّ يَحْصُدْ»

Bij elke voorwaardezin stel je twee vragen: welk partikel regeert (إِنْ), en welk teken krijgt het werkwoord (de sukūn)? Voor allebei de werkwoorden is het antwoord gelijk. De sukūn ken je al van niveau 4. Wat er bijkomt is het bereik: één إِنْ regeert de voorwaarde en het antwoord tegelijk. De overige voorwaardewoorden, de māḍī-gedaanten en het antwoord met een فاء volgen in je leerpad.