Onderwerp nominale zin (mubtadaʾ)

In het Arabisch heb je twee soorten zinnen. De werkwoordszin (jumla fiʿliyya, جُمْلَةٌ فِعْلِيَّةٌ) begint met een werkwoord. De nominale zin (jumla ismiyya, جُمْلَةٌ اسْمِيَّةٌ) begint met een naamwoord. Zo'n zin heeft geen werkwoord nodig. Hij bestaat uit twee naamwoorden. Het eerste is waar je iets over zegt. Dat heet de mubtadaʾ (المُبْتَدَأُ, letterlijk 'datgene waarmee begonnen wordt'). Het tweede is wat je erover zegt. Dat maakt de zin af en heet de khabar, het gezegde.

De regel is kort. De mubtadaʾ staat altijd in de rafʿ-naamval. Hij is dus marfūʿ en eindigt meestal op een ḍamma. an-Naḥw al-Wāḍiḥ zegt het zo:

Dit betekent: de mubtadaʾ is een marfūʿ naamwoord vooraan de zin. Ook de khabar is marfūʿ. Een nominale zin heeft dus twee marfūʿ naamwoorden. In مُحَمَّدٌ حَاضِرٌ ('Muḥammad is aanwezig') is مُحَمَّدٌ de mubtadaʾ en حَاضِرٌ de khabar. Allebei eindigen ze op een ḍamma, en allebei zijn ze marfūʿ.

an-Naḥw al-Wāḍiḥ laat de regel zien met eenvoudige zinnen. Het openingswoord is telkens de mubtadaʾ, marfūʿ.

Het boek geeft er een handige proef bij. Leg je vinger op het tweede woord en lees alleen التُّفَّاحَةُ...؟ Dan blijf je met een vraag zitten: wat is er met die appel? Haal je vinger weg en lees التُّفَّاحَةُ حُلْوَةٌ. Nu is de mededeling compleet (fāʾida tāmma). Het tweede woord, de khabar, maakt de zin dus 'nuttig' (mufīd).

De klassieke definitie komt uit de al-Ājurrūmiyya. al-Tuḥfa al-Saniyya en de Sharḥ van Ibn ʿUthaymīn werken haar verder uit. Beide boeken omschrijven de mubtadaʾ zo:

Oftewel: het is het marfūʿ naamwoord dat 'ontbloot' (ʿārin) is van de gesproken regeerders. Die definitie stelt drie eisen. Eén: het is een naamwoord (ism), geen werkwoord en geen partikel. Twee: het is marfūʿ, dus niet manṣūb of majrūr. Drie: er gaat geen gesproken regeerder (ʿāmil lafẓī) aan vooraf. Er staat dus geen werkwoord voor, en ook geen كَانَ of إِنَّ. Zulke woorden zouden het naamwoord een andere naamval geven. Daarom kiest al-Tuḥfa het woord مُحَمَّدٌ uit مُحَمَّدٌ حَاضِرٌ. Voor dat marfūʿ naamwoord staat geen gesproken regeerder.

Maar waarom is de mubtadaʾ dan marfūʿ? Er staat toch geen zichtbare regeerder voor hem. Ibn ʿUthaymīn legt het uit. De mubtadaʾ heeft wel een regeerder (ʿāmil). Alleen is die abstract (maʿnawī), niet gesproken (lafẓī). Het 'beginnen' zelf, al-ibtidāʾ, maakt hem marfūʿ. Zo staat het ook in de iʿrāb:

De mubtadaʾ heeft dus wel een oorzaak. Alleen is die oorzaak geen woord dat je kunt aanwijzen.

Het gewone teken van de rafʿ is de zichtbare ḍamma (aḍ-ḍammatu ẓ-ẓāhira). Bij een tweevoud of een regelmatig mannelijk meervoud ziet het teken er anders uit. Bij het tweevoud is dat de alif, bij het meervoud de wāw. Je ziet het in de matn-voorbeelden الزَّيْدَانِ قَائِمَانِ ('de twee Zayds staan') en الزَّيْدُونَ قَائِمُونَ ('de Zayds staan'). Het teken verandert dus, maar de naamval blijft rafʿ. Dat gaat over de vormtekens en komt later aan bod. Onthoud voor nu: de mubtadaʾ is altijd marfūʿ, wat het teken ook is.

De mubtadaʾ komt in drie vormen. In dit niveau oefen je alleen de eerste. Dat is het uitgesproken, bepaalde naamwoord (ism ẓāhir). Denk aan een eigennaam (مُحَمَّدٌ، عَائِشَةُ), een woord met het lidwoord (العُلَمَاءُ، التُّفَّاحَةُ) of een iḍāfa-constructie. Dat het bepaald (maʿrifa) is, is logisch. Je kunt pas iets over iets zeggen als de luisteraar weet waarover je het hebt. De tweede vorm is het losse voornaamwoord. De boeken rekenen dat ook tot de mubtadaʾ, zoals in أَنَا قَائِمٌ ('ik sta') en نَحْنُ قَائِمُونَ ('wij staan'). De derde vorm is een 'herleide' vorm (maṣdar muʾawwal). Het voornaamwoord en de herleide vorm komen later aan bod. In fase 1 oefen je de mubtadaʾ als een bepaald, uitgesproken naamwoord.

Leerlingen halen de mubtadaʾ het vaakst door de war met de fāʿil, het onderwerp van een werkwoordszin. Geen wonder: allebei zijn ze marfūʿ, en allebei staan ze vooraan de zin. Toch zijn het twee verschillende rollen. Je houdt ze uit elkaar met één vraag. Staat er een uitgesproken regeerder voor het woord, of niet? Zo'n regeerder is een werkwoord of een nāsikh.

Ibn ʿUthaymīn zet de twee gevallen naast elkaar in zijn iʿrāb-oefening (tadrīb ʿalā l-iʿrāb). Neem قَامَ زَيْدٌ ('Zayd stond op'). Hier is زَيْدٌ een fāʿil, marfūʿ. Niet door al-ibtidāʾ, maar door het werkwoord قَامَ dat ervoor staat. Dat werkwoord is een gesproken regeerder (ʿāmil lafẓī). Neem nu زَيْدٌ قَائِمٌ ('Zayd staat'). Hetzelfde woord زَيْدٌ is hier een mubtadaʾ, marfūʿ door al-ibtidāʾ. Er staat namelijk geen gesproken regeerder voor. Het boek stelt zelf de vraag: «لِمَاذَا وَكِلَاهُمَا مَرْفُوعٌ؟». Waarom verschillen ze, terwijl ze allebei marfūʿ zijn? Het antwoord is simpel. Voor de eerste زَيْدٌ staat niets, voor de tweede staat een werkwoord. Zo werkt de vuistregel. Staat er een werkwoord voor, dan heb je een fāʿil (of nāʾib al-fāʿil). Staat er niets voor en opent het woord een zin zonder werkwoord, dan heb je een mubtadaʾ. Verderop zie je dit paar naast twee nāsikh-gevallen in de contrastset.

Er is nog een tweede regel. Zodra er een regeerder voor het naamwoord staat, is het geen mubtadaʾ meer. Ook al blijft het vooraan de zin staan. al-Tuḥfa zegt het duidelijk:

Het naamwoord na كَانَ of een van haar zusters heet ism kāna, geen mubtadaʾ. Neem كَانَ اللهُ غَفُورًا ('Allāh was vergevensgezind'). Het woord اللهُ is hier geen mubtadaʾ, want كَانَ staat ervoor. Dat is een uitgesproken regeerder. اللهُ is nu de ism kāna, nog steeds marfūʿ. Neem ook إِنَّ زَيْدًا قَائِمٌ ('voorwaar, Zayd staat'). Hier is زَيْدًا niet eens meer marfūʿ, maar manṣūb (ism inna). Alleen قَائِمٌ blijft marfūʿ, als khabar. Deze regeerders zijn كَانَ en إِنَّ met hun zusters, samen de nawāsikh. Ze komen in fase 2 aan bod. Onthoud voor nu: staat zo'n woord ervoor, dan heet het naamwoord geen mubtadaʾ meer.

Tot slot het verschil met de khabar zelf, het tweede naamwoord in dezelfde zin. In één nominale zin zijn mubtadaʾ en khabar allebei marfūʿ. Het teken helpt je dus niet om ze te scheiden. Het verschil zit in de betekenis. De mubtadaʾ is datgene waarover je iets vertelt (al-musnad ilayhi, de muḥaddath ʿanhu). De khabar is wat je erover vertelt (al-musnad, de muḥaddath bihi). Die mededeling maakt de zin pas 'nuttig'. Verwissel je ze, dan begrijp je de zin verkeerd. De khabar heeft een eigen leertekst. Hier blijven we bij de mubtadaʾ.

Twee rollen in één zin, allebei marfūʿ: التُّفَّاحَةُ حُلْوَةٌ

Het teken scheidt ze niet, want beide zijn marfūʿ. De betekenis wel. Verwissel je ze, dan begrijp je de zin verkeerd.

'Het is marfūʿ, dus het is een fāʿil.' Dit is de hardnekkigste fout. Marfūʿ zijn maakt een woord nog geen fāʿil. Ook de mubtadaʾ, de khabar, de ism kāna en de nāʾib al-fāʿil zijn marfūʿ. Ibn ʿUthaymīn zet ze bij de definitie op een rij. De fāʿil, de nāʾib al-fāʿil, de ism van كَانَ en de khabar van إِنَّ zijn allemaal marfūʿ. Toch is geen daarvan een mubtadaʾ, want een uitgesproken regeerder maakt ze marfūʿ. Een fāʿil is er alleen als er een werkwoord voor staat. Staat er geen werkwoord, dan is het eerste marfūʿ naamwoord een mubtadaʾ. Vraag dus altijd eerst: staat er een werkwoord voor?

'Welk woord maakt de mubtadaʾ marfūʿ?' Leerlingen zoeken naar een zichtbare regeerder. Soms schrijven ze zelfs مَرْفُوعٌ بِالفِعْلِ ('marfūʿ door het werkwoord'). Maar die regeerder is er juist niet. De mubtadaʾ is per definitie ʿārin ʿani l-ʿawāmili l-lafẓiyya, 'ontbloot van de gesproken regeerders'. Zijn rafʿ komt van een betekenisregeerder: het begin zelf, al-ibtidāʾ. De volledige iʿrāb luidt daarom مُبْتَدَأٌ مَرْفُوعٌ بِالاِبْتِدَاءِ. Wie toch een werkwoord of partikel ervoor zoekt, verzint iets dat er niet staat. Dat gaat juist tegen de definitie in.

Waardoor is de mubtadaʾ marfūʿ?

Een andere fout is na كَانَ of إِنَّ toch 'mubtadaʾ' blijven zeggen. Zoals in de vorige sectie: dan heet het ism kāna of ism inna. Neem إِنَّ الطَّالِبَ مُجْتَهِدٌ ('voorwaar, de student is ijverig'). Het is fout om الطَّالِبَ hier 'mubtadaʾ marfūʿ' te noemen. Het woord is ism inna, manṣūb. En مُجْتَهِدٌ is de khabar (marfūʿ). Het omgekeerde gebeurt ook. Sommige leerlingen laten de khabar na كَانَ nog marfūʿ, terwijl die juist manṣūb is geworden (khabar kāna).

Na إِنَّ is الطَّالِبَ geen mubtadaʾ meer: إِنَّ الطَّالِبَ مُجْتَهِدٌ

Omgekeerd ook fout: de khabar na كَانَ nog marfūʿ laten, terwijl die juist manṣūb is geworden (khabar kāna).

Een volgende fout is de mubtadaʾ niet marfūʿ maken. De mubtadaʾ staat vooraan, en er staat geen zichtbare regeerder voor hem. Daardoor vergeten leerlingen soms de ḍamma. Ze laten het woord dan in rust of op een andere klinker eindigen. De regel is streng: de mubtadaʾ is marfūʿ, met de ḍamma. Bij tweevoud en meervoud gebruik je het vervangende teken (alif of wāw).

Sommige leerlingen denken dat je een nominale zin met elk naamwoord mag openen. De grondregel is dat de mubtadaʾ bepaald (maʿrifa) is. Denk aan een eigennaam, een woord met الـ, een voornaamwoord of een iḍāfa-constructie. an-Naḥw al-Wāḍiḥ merkt op dat de mubtadaʾ in de regel bepaald is:

Beginnen met een onbepaald woord (nakira) kan alleen in bijzondere gevallen. Die uitzonderingen komen in fase 3 aan bod. Daar behandelen we ook de woordvolgorde rond mubtadaʾ en khabar. Het uitgangspunt (al-aṣl) is bepaald. Daar houden we het in fase 1 bij. Je mag dus niet zomaar met een nakira openen.

Een laatste fout raakt de overeenstemming (muṭābaqa) tussen mubtadaʾ en khabar. De khabar volgt de mubtadaʾ in getal en geslacht. Kijk naar هِنْدٌ قَائِمَةٌ ('Hind staat'): vrouwelijk enkelvoud, dus ook de khabar. En naar الهِنْدَاتُ قَائِمَاتٌ ('de Hinds staan'): vrouwelijk meervoud, dus ook de khabar. Zet je de khabar in de verkeerde vorm, dan is het een grammaticale fout. Ook al klopt de naamval. Denk aan een mannelijke of enkelvoudige khabar bij een vrouwelijke meervouds-mubtadaʾ.

Overeenstemming (muṭābaqa) in getal en geslacht

Een mannelijke of enkelvoudige khabar bij een vrouwelijke meervouds-mubtadaʾ is fout, ook al klopt de naamval.

De matn van de al-Ājurrūmiyya is de basistekst voor al deze uitleg. Hij definieert mubtadaʾ en khabar samen, in één zin. Je vindt de tekst identiek en volledig gevocaliseerd in al-Tuḥfa al-Saniyya en in de Sharḥ van Ibn ʿUthaymīn:

'De mubtadaʾ is het marfūʿ naamwoord dat ontbloot is van de gesproken regeerders. De khabar is het marfūʿ naamwoord waarover je iets vertelt. Zoals je zegt: Zayd staat, de twee Zayds staan, de Zayds staan.'

al-Tuḥfa al-Saniyya splitst die definitie daarna in drie voorwaarden. De tussenliggende uitleg per voorwaarde is met «...» ingekort:

'De mubtadaʾ is datgene waarin drie zaken samenkomen. Ten eerste: hij is een naamwoord. Ten tweede: hij is marfūʿ. Ten derde: hij is ontbloot van de gesproken regeerders.'

an-Naḥw al-Wāḍiḥ vat dezelfde regel samen in een genummerde schoolregel (qāʿida):

'(9) De mubtadaʾ: een marfūʿ naamwoord aan het begin van de zin. (10) De khabar: een marfūʿ naamwoord dat samen met de mubtadaʾ een zinvolle zin vormt.'

Tot slot een toegepast voorbeeld. al-Taṭbīq al-Iʿrābī ontleedt de mubtadaʾ العُلَمَاءُ. Die komt uit العُلَمَاءُ نِبْرَاسُ الأُمَّةِ ('de geleerden zijn het baken van de gemeenschap'). De ontleding is precies zoals jij die straks zelf moet kunnen doen:

'al-ʿulamāʾ: mubtadaʾ, marfūʿ, en het teken van zijn rafʿ is de zichtbare ḍamma op het eind.'

Volg één woord door vier zinnen heen. Zo wordt de aard van de mubtadaʾ het duidelijkst. Neem زَيْد en let telkens alleen op wat ervoor staat.

Niets ervoor (mubtadaʾ) vs. een werkwoord ervoor (fāʿil)

Met een nāsikh ervoor (fase 2): ism kāna vs. ism inna

De conclusie: hetzelfde woord زَيْد is achtereenvolgens mubtadaʾ, fāʿil, ism kāna en ism inna. Onderweg verschuift de naamval zelfs van rafʿ naar naṣb. Dat is de kern van dit concept. Een naamwoord is niet uit zichzelf mubtadaʾ. Het wordt mubtadaʾ als het een werkwoordloze zin opent zonder gesproken regeerder ervoor. De laatste twee kaders (كَانَ en إِنَّ met hun zusters) horen inhoudelijk in fase 2. Ze staan hier alleen om te laten zien wanneer een woord geen mubtadaʾ meer is.