De rafʿ-reden (tajarrud)

Op niveau 2 zag je wanneer het onvoltooid werkwoord (fiʿl muḍāriʿ) marfūʿ is. Staat er geen bepaler voor het werkwoord, dan is het marfūʿ, met een zichtbare ḍamma. Daarna kwamen er bepalers bij die het werkwoord veranderen. Een nāṣib (أَنْ, لَنْ) geeft het werkwoord naṣb, dat was niveau 3. Een jāzim (لَمْ, لَا) geeft het jazm, en dat leerde je op niveau 4. Op dit niveau komt er iets bij. Je leert nu hardop zeggen waarom een werkwoord marfūʿ is. Dat is doordat er geen bepaler voor staat. Het werkwoord is marfūʿ zolang het vrij (mutajarrid) is van de nāṣib en de jāzim.

De matn van al-Ājurrūmiyya zegt het kort. Het onvoltooid werkwoord is altijd marfūʿ, totdat er een bepaler bij het werkwoord komt. In vertaling: 'En het onvoltooid werkwoord … is altijd marfūʿ, totdat een nāṣib of een jāzim bij het werkwoord komt.'

Onthoud twee dingen. Ten eerste: marfūʿ abadan, altijd marfūʿ. De rafʿ is de vaste stand van de muḍāriʿ. Die hoort bij het werkwoord zelf en niet bij de zin. Ten tweede: ḥattā, 'totdat'. Die vaste stand houdt op zodra er een nāṣib of jāzim voor het werkwoord komt. Draai de regel om, dan heb je de reden van de rafʿ te pakken. Zolang geen van beide er staat, is het werkwoord vrij. Dat vrij zijn is de reden dat het marfūʿ is. De sharḥ-boeken hebben er een woord voor: al-tajarrud, 'het los zijn, het vrij zijn'.

al-Tuḥfa al-Saniyya zegt hetzelfde en geeft er een voorbeeld bij. In vertaling: 'En als het (werkwoord) muʿrab is, dan is het marfūʿ zolang er geen nāṣib of jazm bij het werkwoord komt, zoals: «Mohammed begrijpt».'

Zo ontleed je nu een marfūʿ muḍāriʿ voluit. Op niveau 2 was «een fiʿl muḍāriʿ, marfūʿ, met een zichtbare ḍamma» genoeg. Nu voeg je de reden toe. Die komt op de plek waar je bij een nāṣib de bepaler noemde. Na «marfūʿ» zeg je dus waarom: omdat het vrij is van de nāṣib en de jāzim. Het volledige model ziet er zo uit:

Pak de reden even uit elkaar, woord voor woord. لِ betekent 'vanwege', التَّجَرُّد 'het vrij zijn' en هِ 'zijn'. Samen: 'vanwege zijn vrij zijn'. Waarvan vrij? مِنَ النَّاصِبِ وَالْجَازِمِ, 'van de nāṣib en de jāzim'. Merk op dat de reden beide bepalers noemt. Elk krijgt een lidwoord (النَّاصِب, الجَازِم) en ze staan verbonden met wa ('en'). Dat is de vorm die je opzegt. De reden noemt juist wat er niet is.

De reden van de rafʿ is anders van soort dan de reden van naṣb of jazm. Dat verschil is de kern van dit niveau. Bij een naṣb-werkwoord noem je een bepaler die er staat: manṣūb bi-lan, of majzūm door een aanwezige jāzim. Bij rafʿ valt er niets aan te wijzen. De reden is juist dat er iets ontbreekt. Het werkwoord is marfūʿ omdat er geen nāṣib en geen jāzim voor staat. Je wijst dus geen bepaler aan. Je zegt juist dat er geen bepaler voor het werkwoord staat.

Een aanwezige bepaler (naṣb) tegenover een afwezigheid (rafʿ)

Draai het om. Bij naṣb en jazm is er een oorzaak die je kunt aanwijzen: een bepaler voor het werkwoord. Bij rafʿ is die er niet. Daarom noem je bij rafʿ geen bepaler. Je zegt dat het werkwoord vrij is van allebei.

Zet de drie standen naast elkaar. Rafʿ is de stand die je op niveau 2 leerde. naṣb komt door een nāṣib (niveau 3), jazm door een jāzim (niveau 4). De reden die je nu opzegt verbindt die drie. Het werkwoord is marfūʿ doordat het vrij is van de twee bepalers. Anders zouden die het naar naṣb of jazm veranderen.

Let ook op wat de rafʿ-reden niet is. De rafʿ-reden is geen teken en geen naam van de naamval. Ze legt alleen uit waarom de naamval rafʿ is. De naamval blijft rafʿ en het teken blijft de ḍamma. De reden zegt alleen waarom die rafʿ er is. Op niveau 2 zei je de naamval en het teken al. Dit niveau voegt het waarom eraan toe.

Bij dit niveau horen twee valkuilen. Ze komen allebei uit hetzelfde misverstand. Je denkt dan dat rafʿ, net als naṣb en jazm, een aanwijsbare oorzaak voor het werkwoord heeft. Wie zo'n oorzaak zoekt, gebruikt de reden op de verkeerde plek.

Fout 1: de rafʿ-reden opzeggen terwijl er toch een nāṣib staat

Controle: staat er een nāṣib of jāzim voor het werkwoord? Zo ja, dan is het werkwoord niet mutajarrid. Dan past de rafʿ-reden niet. «لِتَجَرُّدِهِ» zeg je alleen als er geen bepaler staat.

De tweede valkuil is precies andersom. Het werkwoord is dan wel vrij, maar je laat de reden weg. Op niveau 2 mocht dat nog. Daar was het kale «marfūʿ, met een zichtbare ḍamma» genoeg. Op dit niveau hoort de reden erbij. Laat je de reden weg, dan is je ontleding onvolledig.

Fout 2: de reden weglaten in de volledige ontleding

De reden staat tussen «مَرْفُوعٌ» en «وَعَلَامَةُ رَفْعِهِ». Bij een naṣb-werkwoord staat op die plek de bepaler «بِلَنْ». De plek is dus hetzelfde, alleen de inhoud verschilt. Bij naṣb wijs je een bepaler aan. Bij rafʿ is er geen.

Vier boeken en de matn behandelen dezelfde regel, elk op zijn eigen manier. De klassieke traditie noemt de reden van de rafʿ. De moderne schoolboeken houden het bij een kaal «marfūʿ». Eerst de matn van al-Ājurrūmiyya, in vertaling: 'En het onvoltooid werkwoord is altijd marfūʿ, totdat een nāṣib of een jāzim bij het werkwoord komt.'

Twee sharḥ-boeken drukken de reden zelf af. al-Tuḥfa geeft de vorm die je hier leert: de reden bepaald, met wa, voor het teken. Die zag je in de eerste sectie. Ibn ʿUthaymīn geeft een variant: de reden onbepaald, met «of» (أو), na het teken. Beide zijn juist, en de trainer keurt ze allebei goed. In vertaling: 'een fiʿl muḍāriʿ, marfūʿ met de zichtbare ḍamma, omdat het vrij is van een nāṣib of een jāzim.'

De schoolboeken laten de reden juist weg. al-Naḥw al-Wāḍiḥ vat de regel samen in zijn zeventiende qāʿida. Het gebruikt daar een idhā-constructie ('als er geen partikel voor staat'), niet de causale reden. In vertaling: 'Het onvoltooid werkwoord wordt marfūʿ gemaakt wanneer er geen naṣb- of jazm-partikel aan voorafgaat.'

In zijn نموذج ontleedt al-Naḥw al-Wāḍiḥ het werkwoord kort. Het noemt alleen de naamval, zonder reden en zonder tekenclausule:

Ook het toepassingsboek al-Taṭbīq noemt bij het werkwoord alleen het teken, zonder «لِتَجَرُّدِهِ». Hier zie je dat bij een vers uit de Qurʾān (sūrat Āl ʿImrān, 3:129):

Van de vijf boeken drukken er dus maar twee de reden af: al-Tuḥfa en Ibn ʿUthaymīn, de commentaren op de Ājurrūmiyya. al-Naḥw al-Wāḍiḥ en al-Taṭbīq houden het bij een kaal «marfūʿ». De trainer volgt de lijn van de Ājurrūmiyya en zegt de reden op, in de Tuḥfa-vorm.

Op dit niveau leer je de reden van de rafʿ, met het zichtbare ḍamma-teken. Dat is nog niet het hele verhaal. De boeken laten meer zien dan dit. Dat zie je nu al, maar je oefent en toetst het pas later.

Het volledige model zeg je bij beheersing (itqān) uit je hoofd op. Het ziet er zo uit, met de reden tussen de naamval en het teken:

Het volledige model-iʿrāb bij itqān: «يَفْهَمُ مُحَمَّدٌ» (het Tuḥfa-voorbeeld)

Bij elke marfūʿ muḍāriʿ stel je één vraag, met telkens hetzelfde antwoord. Waarom marfūʿ? Omdat het vrij is van de nāṣib en de jāzim. Nu ken je de hele muḍāriʿ-reeks. Op niveau 2 leerde je de gewone rafʿ. Daarna kwam de naṣb door een nāṣib, en de jazm door een jāzim. En na إِنْ krijg je twee majzūm-werkwoorden (niveau 5). De rafʿ-tekens muqaddara en nāʾiba komen later in je leerpad. Dat geldt ook voor de andere werkwoordsvormen (māḍī en amr). Wat je nu alleen te zien krijgt, ga je later ook echt oefenen.